Predyspozycje do uzależnień

„Jakie są szanse na uzależnienie? –  o predyspozycjach do uzależnień”.

Niektórzy z Was pewnie zastanawiają się jak to jest, że jeden człowiek pije i się uzależnia a picie innego  nie przeradza się  w nałóg. Zakładając za WHO, że zdrowie to pełny dobrostan fizyczny, psychiczny i społeczny przyjrzyjmy się  jakie predyspozycje do uzależnień można mieć w tych sferach życia. Mowa tu o predyspozycjach, które mogą ale nie muszą uaktywnić się w ciągu życia.

worse-for-wear-1438209-1920x1440

Jeżeli zastanawiasz się czy znany Ci młody człowiek ma predyspozycje do bycia w przyszłości uzależnionym przeanalizujcie wspólnie z nim  trzy obszary jego życia: biologiczny, psychologiczny
i społeczny. Każdy z tych obszarów dzieli się jeszcze na 3 sfery. Ta analiza biopsychospołeczna pozwoli spojrzeć na problem przez pryzmat faktów w 9 sferach życia, pokarze w jakiej sferze jest możliwa zmiana.

Obszar biologiczny.

ž     Pierwsza  zasada jest prosta jeżeli w rodzinie były osoby nadużywające alkohol, narkotyki, dopalacze  to jest to predyspozycja do przyszłego uzależnienia. Wynika to m.in. z niedoboru endomorfin, własnych opiatów mozgu, które są wydzielane przez mózg w sytuacjach trudnych aby zredukować stres. Niedobór endomorfin zapisany jest w kodzie genetycznym, który dziedziczymy od naszych bliskich. Spożyte środki psychoaktywne mogą chwilowo pomóc poradzić sobie z tym niedoborem.

ž     Wszelkie choroby psychiczne, zaburzenia rozwojowe także stanowią predyspozycje do stania się uzależnionym. Grupę zwiększonego ryzyka uzależnieniem stanowią osoby cierpiące na m.in.  depresje, Zespół Aspergera, ADHD, oraz osoby samookaleczające się, podejmujące próby samobójcze.

ž     Młodzi ludzie posiadający tzw „mocne głowy”, które tolerują większe dawki alkoholu maja predyspozycje do uzależnienia się od niego. Dlatego zapytaj młodego człowieka „jak obserwujesz, gdy pijesz z kolegami to kto najwięcej pije alkoholu, jak Ty wypadasz w stosunku do innych?” .

Obszar psychologiczny

žPredyspozycją do uzależnienia jest nasilony lęk.

Chodzi tu o lękowe postrzegania świata, które przejawia się w skłonnościach do spostrzegania rożnych, obiektywnie niegroźnych sytuacji jako niebezpiecznych lub zagrażających i reagowania na nie lękiem. Zwykle takie osoby postrzegają za zagrażające sytuacje, w których mogą podlegać ocenie lub mogą ponieść porażkę. Jak również o lęk będący odpowiedzią na aktualną stresowa, trudną sytuacją, który waha się pod wpływem zmiany tej sytuacji.  Badając ten rodzaj lęku można zapytać „Co się z Tobą dzieje przed sprawdzianem/ ważnym spotkaniem? ”.

žZaniżona samoocena – nie wiara we własne możliwości, brak znajomości własnych wysp kompetencji, negatywne myślenie o sobie. Należy pamiętać, że u młodzieży w okresie dojrzewania dostrzega się okresowo zaniżenie samooceny, co może być przyczyną  sięgania po używki.

žPredyspozycją do uzależnień są również style radzenia sobie w sytuacjach stresowych.

Zauważono, że osoby, które w sytuacjach stresowych skupiają się na emocjach – histeryzują,
są agresywne, lamentują częściej sięgają po środki psychoaktywne aby obniżyć swoje napięcie. Osoby, które w sytuacjach stresowych angażują się w działania zastępcze, aby „odciąć się od problemu” częściej uzależniają się behawioralnie (min. od gier komputerowych, Internetu, telefonu). Najkorzystniejszym stylem radzenia sobie z trudnościami jest skoncentrowanie się na zadaniu, które ma doprowadzić do rozwiązania trudności.

Obszar społeczny

Obszar społeczny dla młodego człowieka to trzy sfery życia: rodzina, szkoła, rówieśnicy.

Rodzina jako pierwsza modeluje młodego człowieka.

Rodzice, którzy bezkrytycznie robią wszystko dla dziecka, uczą je że wszystko mu się należy. Gdy taka osoba  wyjdzie do świata okaże się,  że rówieśnicy nie zrobią dla niej wszystkiego. Taki młody człowiek dla akceptacji może sięgnąć po substancje psychoaktywne lub skorzystać z nich aby obniżyć poczucie odrzucenia przez rówieśników. Najbardziej zdrowy układ w rodzinie to rodzice, którzy są dla siebie partnerami i po partnersku traktują swoje dziecko, pamiętając o tym, że jest ono dzieckiem i potrzebuje jasno ustalonych granic aby czuć się bezpiecznie. Rozwód, choroba w rodzinie, śmierć rodzica, uzależnienie rodzica to czynniki, które wpływają negatywnie na funkcjonowanie rodziny. Pamiętajmy też, że to zwykle rodzice jako pierwsi pokazują jak pije się alkohol – czy jest obecny na każdym rodzinnym spotkaniu, w jakich okolicznościach rodzic pije alkohol czy go nadużywa.

žSzkoła przede wszystkim edukuje młodych ludzi.
Może być świetnym miejsce psychoedukacji. Tu po raz pierwszy uczeń może spotkać się z fachowymi zajęciami nt radzenia sobie ze stresem, ze złością czy poćwiczyć asertywność. Dobrze zorganizowana profilaktyka uzależnień w szkole nie straszy dzieci konsekwencjami ale pokazuje alternatywy dla używek, alternatywy, które doprowadzą młodego człowieka do polepszenia samopoczucia.

žRówieśnicy to bardzo ważna dla młodego człowieka grupa odniesienia.

To jaką nastolatek grupę wybierze i jak bardzo ulegnie jej wpływowi będzie zależało m.in. od tego jakie wzorce wyniósł z domu, jak czuje się sam ze sobą. Grupy, w których nadużywany jest alkohol, brane są narkotyki mogą predysponować do późniejszego uzależnienia lub nawet do wejścia w konflikt z prawem. Im wcześniejsza inicjacja tym większa szansa na uzależnienie w przyszłości. Według danych CBOS z 2016 inicjacja alkoholowa następuje średnio pomiędzy 12 a 13 rokiem życia.

Jeżeli w minimum 6 z 9 wyżej wymienionych sfer życia młodego człowieka zachodzą predyspozycje do uzależnień, jest duża szansa że już używa szkodliwie substancji psychoaktywnych. W takiej sytuacji warto udać się do profesjonalisty: psychoterapeuty uzależnień, psychiatry, który pomoże zaprojektować dalsze wsparcie.

Julita Kulik
psychoterapeuta,
edukator profilaktyki uzależnień

Źródła:

A.Jaworowska „Inwentarz Stanu i Cechy Lęku dla Dzieci – Podręcznik”. Pracowania Testów Psychologicznych PTP, Warszawa 2012.

Z.Michalczyk „Zażywanie substancji psychoaktywnych w okresie dorastania. Zrozumieć i pomóc rodzinie
z dzieckiem zażywającym substancje psychoaktywne”. MCPS, Warszawa 2017. 

Materiały szkoleniowe ze szkolenia „Edukator profilaktyki uzależnień”, Fundacja Konstruktywnego Rozwoju, Warszawa 2017.

Posted in uzależnienia and tagged , .